Phục chế sách cổ là quá trình làm chậm hư hại, gia cố cấu trúc, làm sạch có kiểm soát và bảo tồn tối đa yếu tố gốc của cuốn sách. Mục tiêu không phải làm sách “mới lại”, mà giúp sách ổn định, đọc được, lưu giữ được giá trị lịch sử, mỹ thuật và sưu tầm.

Phục chế sách cổ là gì, khác gì sửa sách thông thường?

Với sách phổ thông, việc sửa chữa thường nhằm tăng độ bền sử dụng: dán gáy, ép bìa, thay keo, đóng lại. Với phục chế sách cổ, cách tiếp cận thận trọng hơn nhiều. Người phục chế phải hiểu chất giấy, loại mực, kỹ thuật đóng sách, niên đại, tình trạng oxy hóa, dấu sở hữu, triện, chữ ký, bút tích và cả giá trị của những vết thời gian.

Một cuốn Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân in trước 1975, một bản văn học Tự Lực văn đoàn liên quan Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam, hay một ấn bản của Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Ngô Tất Tố không nên được xử lý như sách giáo khoa cũ. Chỉ một lần cắt xén mép quá tay, thay bìa sai vật liệu, dùng keo công nghiệp mạnh hoặc tẩy giấy quá trắng cũng có thể làm giảm giá trị sưu tầm.

Tại Ngọc Hiển Book, sau hơn 10 năm tiếp xúc, thẩm định, phục chế nhẹ và sưu tầm sách hiếm tại Việt Nam, chúng tôi thường nhắc khách hàng một nguyên tắc: phục chế đúng là can thiệp tối thiểu, đảo ngược được khi có thể, tôn trọng nguyên bản tối đa.

Khi nào nên phục chế sách cổ?

Không phải sách cũ nào cũng cần phục chế. Có cuốn chỉ cần vệ sinh, bọc bảo vệ, lưu trữ đúng môi trường. Có cuốn cần can thiệp sớm vì hư hại đang lan rộng. Người sưu tầm nên cân nhắc phục chế khi sách có các dấu hiệu sau:

• Gáy bung, chỉ khâu đứt: ruột sách rời từng tép, dễ mất trang.
• Giấy giòn, mép vụn: thường gặp ở giấy axit, giấy in thời bao cấp, giấy báo xưa.
• Nấm mốc hoạt động: có mùi ẩm, đốm lan, bề mặt bột mốc còn sống.
• Bìa tách khỏi ruột: đặc biệt nguy hiểm với sách bìa mềm trước 1975.
• Trang rách vào vùng chữ: cần gia cố bằng giấy phù hợp, tránh băng keo trong.
• Dính nước, cong vênh: cần làm khô, ép phẳng có kiểm soát, không phơi nắng gắt.

Ngược lại, nếu sách chỉ ngả màu đều, có vài vết ố nhẹ, bìa sờn tự nhiên nhưng kết cấu còn vững, nên ưu tiên bảo quản hơn là phục chế mạnh. Trong thị trường sách hiếm, dấu thời gian hợp lý đôi khi là bằng chứng tuổi đời, không phải khuyết điểm.

Quy trình phục chế sách cổ chuẩn: từ thẩm định đến bảo quản

Một quy trình tốt bắt đầu bằng quan sát, không bắt đầu bằng keo dán. Dưới đây là khung thực hành thường dùng khi đánh giá phục chế sách cổ tại Ngọc Hiển Book.

1. Thẩm định giá trị trước khi can thiệp

Thẩm định giúp trả lời câu hỏi: cuốn sách cần được phục chế ở mức nào? Một bản thường có thể sửa gáy để đọc. Nhưng một bản hiếm, ví dụ sách in bởi Nhà in Đời Nay, Nhà in Ngô Tử Hạ, các ấn bản Nam Kỳ đầu thế kỷ XX, hoặc sách văn học miền Nam giai đoạn 1954-1975, cần ghi nhận chi tiết trước khi xử lý.

Các thông tin cần chụp lại gồm trang bìa, gáy, trang nhan đề, trang bản quyền, phụ bản, tranh minh họa, dấu nhà sách, dấu kiểm duyệt, chữ ký tặng. Trong một số trường hợp, chữ ký của tác giả hoặc chủ sở hữu cũ có giá trị không kém nội dung sách.

2. Làm sạch: càng nhẹ càng tốt

Lỗi phổ biến nhất khi tự phục chế sách cổ là dùng khăn ướt, cồn, nước tẩy, baking soda hoặc phơi nắng. Những cách này có thể làm giấy giòn hơn, mực loang, bìa bạc màu, keo gáy mất liên kết. Làm sạch khô bằng cọ mềm, gôm chuyên dụng, giấy thấm và thao tác chậm thường an toàn hơn.

Với mốc, điều quan trọng là xác định mốc còn hoạt động hay đã khô. Mốc sống cần cách ly, hạ ẩm, vệ sinh bảo hộ. Không nên đặt cuốn bị mốc chung kệ với sách quý khác, vì bào tử lan rất nhanh trong môi trường kín, ẩm, ít thông gió.

3. Gia cố rách, không “trám” thô

Trang rách nên được gia cố bằng vật liệu mỏng, ổn định, ít axit. Băng keo trong là thứ cần tránh nhất: sau vài năm keo ngả vàng, thấm dầu, làm giấy cứng, để lại vệt nâu khó xử lý. Với sách hiếm, một đường dán sai có thể gây hại hơn vết rách ban đầu.

Nếu trang bị mất một góc không ảnh hưởng chữ, đôi khi nên giữ nguyên. Nếu mất vào phần chữ, có thể cân nhắc bồi giấy và ghi chú tình trạng. Phục chế trung thực không che giấu lịch sử của cuốn sách.

4. Sửa gáy, đóng lại: phải đúng tinh thần ấn bản

Gáy sách là nơi quyết định khả năng sử dụng. Sách Pháp văn cũ, sách Hán Nôm, sách quốc ngữ đầu thế kỷ XX, sách trước 1975, sách bìa mềm miền Nam có cấu trúc khác nhau. Không thể dùng một kiểu keo, một kiểu vải gáy cho tất cả.

Với sách còn chỉ khâu, nên giữ tối đa đường khâu gốc. Với sách keo bìa mềm đã mục gáy, có thể gia cố bằng lớp lót mỏng. Nếu phải làm bìa mới, cần giữ bìa cũ như một phần tư liệu, không vứt bỏ. Với nhà sưu tầm nghiêm túc, bìa gốc còn lại dù sờn vẫn quý hơn bìa mới làm đẹp nhưng sai tinh thần thời đại.

Những sai lầm làm giảm giá trị sách cổ

Trong hơn một thập kỷ tiếp xúc sách cũ, Ngọc Hiển Book gặp khá nhiều cuốn đáng tiếc: nội dung quý, ấn bản đẹp, nhưng bị can thiệp quá mạnh. Những lỗi thường thấy gồm:

• Cắt mép đồng loạt: làm mất kích thước nguyên thủy, đôi khi cắt vào chú thích hoặc chữ ký.
• Ép plastic bìa: giữ ẩm bên trong, làm bìa khó thở, dễ mốc.
• Dùng băng keo trong: gây vệt vàng nâu, giòn giấy, khó gỡ.
• Tẩy trắng giấy: làm mất sắc giấy thời gian, suy yếu sợi cellulose.
• Thay bìa không lưu bìa gốc: mất bằng chứng ấn bản, giảm giá trị sưu tầm.
• Đóng bìa da quá mới: đẹp bề ngoài nhưng sai niên đại, sai vật liệu, sai mỹ cảm.

Một cuốn sách cổ không cần trông như vừa in xong. Giá trị của nó nằm ở sự toàn vẹn, nguồn gốc, độ hiếm, tình trạng ổn định và câu chuyện vật chất mà nó mang theo.

Bảo quản sau phục chế: yếu tố quyết định tuổi thọ

Phục chế xong mà bảo quản sai thì công sức gần như mất đi. Sách cổ nên được đặt nơi khô thoáng, tránh tường ẩm, tránh ánh nắng trực tiếp, tránh máy lạnh thổi thẳng. Độ ẩm tương đối lý tưởng khoảng 45-55%; nhiệt độ ổn định tốt hơn dao động lớn.

Nên dùng bao bì không axit, hộp bảo quản vừa kích thước, giấy lót trung tính. Không nhét sách quá chặt trên kệ vì kéo ra sẽ rách đầu gáy. Sách khổ lớn nên đặt nằm ngang. Sách có bìa yếu nên có hộp riêng. Mỗi 3-6 tháng nên kiểm tra mốc, mọt, mùi ẩm và tình trạng cong vênh.

Chi phí phục chế sách cổ phụ thuộc yếu tố nào?

Không có một mức giá cố định cho mọi trường hợp. Chi phí phụ thuộc vào số trang, loại giấy, mức rách, tình trạng gáy, độ hiếm, yêu cầu giữ nguyên bản, thời gian thao tác và vật liệu. Một cuốn chỉ cần vệ sinh, ép phẳng nhẹ sẽ khác hoàn toàn một cuốn mất bìa, bung ruột, mốc, rách nhiều trang.

Người sở hữu nên gửi hình ảnh rõ: bìa trước, bìa sau, gáy, trang bản quyền, vài trang hư hại nặng nhất. Từ đó người có kinh nghiệm mới tư vấn được nên phục chế, bảo quản, hay giữ nguyên. Với sách có giá trị cao, quyết định không can thiệp đôi khi là quyết định đúng nhất.

Ngọc Hiển Book: thẩm định và tư vấn phục chế sách cổ tại TP.HCM

Ngọc Hiển Book chuyên sách cũ, sách hiếm, sách trước 1975 và sách ngoại văn tại TP.HCM. Kinh nghiệm hơn 10 năm giúp chúng tôi hiểu rằng mỗi cuốn sách cổ là một hiện vật nhỏ: có vật liệu, niên đại, hành trình sở hữu và giá trị riêng. Vì vậy, tư vấn phục chế sách cổ luôn cần chậm rãi, minh bạch, không hứa hẹn làm mới quá mức.

Nếu bạn đang có một cuốn sách quý bị bung gáy, mốc, rách trang, hoặc chưa biết nên phục chế hay chỉ bảo quản, hãy chụp tình trạng sách và liên hệ để được xem xét ban đầu. Có thể ghé Ngọc Hiển Book tại 160/6 Lê Đình Thám, Q. Tân Phú, TP.HCM, hoặc nhắn Hotline/Zalo 036.789.7220.

Cần tư vấn phục chế sách cổ đúng cách? Truy cập https://www.ngochienbooks.com để xem thêm sách cũ, sách hiếm và liên hệ Ngọc Hiển Book.

Gợi ý ảnh cho bài viết

• Ảnh cận cảnh gáy sách cổ bị bung chỉ trước khi phục chế.
• Ảnh so sánh trang giấy bị rách và sau khi gia cố bằng giấy mỏng.
• Ảnh kệ sách cũ, sách trước 1975, ánh sáng tự nhiên, tông trầm.
• Ảnh bàn thẩm định sách: cọ mềm, giấy lót, găng tay, sách cũ mở trang bản quyền.

Câu hỏi thường gặp