Phục chế sách xưa: quy trình, chi phí, cách bảo quản

Phục chế sách xưa là gì?

Phục chế sách xưa là quá trình làm sạch, gia cố, vá rách, xử lý mốc, đóng lại gáy hoặc bìa nhằm kéo dài tuổi thọ sách mà vẫn tôn trọng vật liệu gốc, dấu thời gian và giá trị sưu tầm của ấn bản.

Với người yêu sách cũ, một cuốn sách không chỉ là giấy mực. Đó có thể là bản in đầu của Vũ Trọng Phụng, một tập tùy bút Nguyễn Tuân, một ấn bản văn học miền Nam trước 1975, hay sách do Nhà in Đời Nay, Nhà in Ngô Tử Hạ, Tân Dân, Khai Trí, Lá Bối thực hiện. Vì vậy, phục chế sách xưa không nên hiểu là “làm cho mới”, mà là giữ lại tối đa đời sống nguyên bản của cuốn sách.

Tại Ngọc Hiển Book, sau hơn 10 năm sưu tầm, thẩm định và xử lý sách hiếm tại TP.HCM, chúng tôi nhận thấy lỗi phổ biến nhất là can thiệp quá mạnh: ép plastic, dùng keo công nghiệp, cắt xén lề, thay bìa không ghi chú. Những thao tác này có thể làm sách nhìn “sạch” hơn trong ngắn hạn, nhưng làm giảm giá trị sưu tầm rất nhiều.

Khi nào nên phục chế sách xưa?

Không phải cuốn sách cũ nào cũng cần phục chế. Một cuốn sách có vết ố nhẹ, gáy hơi sờn, giấy ngả vàng tự nhiên thường vẫn đẹp và đáng giữ nguyên. Phục chế sách xưa nên thực hiện khi hư hại ảnh hưởng đến khả năng đọc, bảo quản hoặc cấu trúc sách.

• Gáy bung, chỉ khâu đứt: sách tách tép, dễ rơi trang khi mở.
• Trang rách, mất góc: nhất là trang có chữ, minh họa, thủ bút, triện.
• Mốc hoạt động: có bột trắng/xám, mùi ẩm, lan sang sách khác.
• Bìa mục, bong lớp: thường gặp ở sách giấy xấu giai đoạn 1940-1975.
• Côn trùng ăn giấy: tạo lỗ, đường hầm; cần cách ly ngay.
• Keo cũ chảy, hóa nâu: gáy giòn, dính trang, khó mở phẳng.

Ngược lại, với sách quý như bản in trước 1945, sách báo Đông Dương, ấn bản đầu của Nam Cao, Nhất Linh, Khái Hưng, Thạch Lam, hoặc sách có chữ ký tác giả, nên thẩm định trước khi phục chế. Sai một bước nhỏ, ví dụ tẩy ố quá mạnh, có thể làm mất dấu hiệu niên đại quan trọng.

Nguyên tắc vàng: bảo tồn trước, làm đẹp sau

Trong nghề phục chế sách xưa, tiêu chuẩn quan trọng nhất là can thiệp tối thiểu. Người thợ giỏi không cố biến sách 70 năm tuổi thành sách mới, mà giúp nó tiếp tục sống thêm vài chục năm nữa. Dấu thời gian hợp lý như giấy ngả màu, bìa phai nhẹ, vết đọc tự nhiên thường là một phần giá trị.

Ba nguyên tắc được Ngọc Hiển Book áp dụng khi đánh giá sách cần phục hồi:

• Tính nguyên bản: giữ bìa, gáy, trang lót, dấu nhà sách, tem giá, lời đề tặng nếu còn.
• Tính đảo ngược: ưu tiên vật liệu có thể tháo/gỡ trong tương lai, tránh keo vĩnh viễn gây hại.
• Tính trung thực: phần phục chế không được giả cổ quá mức, không làm người mua hiểu nhầm tình trạng sách.

Đặc biệt với sách trước 1975, yếu tố “nguyên zin” rất quan trọng. Một cuốn của Khai Trí hay Lá Bối còn bìa gốc, gáy gốc, dù sờn nhẹ, thường được giới sưu tầm đánh giá cao hơn bản đã đóng lại quá bóng bẩy.

Quy trình phục chế sách xưa chuẩn

Mỗi cuốn sách có bệnh trạng riêng. Tuy vậy, một quy trình phục chế sách xưa nghiêm túc thường gồm các bước sau:

1. Thẩm định tình trạng và giá trị

Trước khi đụng tới dao, keo, giấy vá, cần xác định: sách thuộc giai đoạn nào, nhà xuất bản nào, có phải bản in đầu không, thiếu trang không, bìa có nguyên bản không. Ví dụ, sách in ở Nhà in Ngô Tử Hạ đầu thế kỷ 20 có giá trị tư liệu khác với một bản tái bản phổ thông sau này. Sự khác biệt này quyết định mức độ can thiệp.

2. Vệ sinh khô

Vệ sinh khô dùng chổi mềm, gôm chuyên dụng, giấy hút bụi. Không nên lau sách bằng khăn ướt, cồn, oxy già hoặc nước tẩy. Giấy cũ chứa lignin cao, nhất là giấy thời chiến hoặc giấy sau 1954, rất dễ giòn khi gặp hóa chất mạnh.

3. Xử lý mốc và cách ly

Sách mốc cần cách ly khỏi tủ chung. Tùy mức độ, người phục chế có thể dùng hút ẩm, thông gió, vệ sinh bào tử, xử lý từng trang. Mục tiêu là dừng mốc hoạt động, không nhất thiết xóa sạch mọi vết ố. Vết ố cũ không lan có thể giữ nguyên nếu việc tẩy làm hại giấy.

4. Vá rách, gia cố trang

Trang rách nên vá bằng giấy mỏng tương thích, keo trung tính hoặc hồ phục chế phù hợp. Với trang có chữ sát mép, phải tránh che chữ. Với sách Hán Nôm, sách Pháp văn Đông Dương, sách minh họa tranh khắc, việc chọn màu giấy vá cần kín đáo nhưng không giả mạo.

5. Gia cố gáy, khâu chỉ, đóng bìa

Nếu gáy đã bung, có thể khâu lại theo tép, gia cố bằng vải gáy, giấy dó hoặc vật liệu bảo tồn. Chỉ nên thay bìa khi bìa gốc mất hoặc mục không còn khả năng bảo vệ. Nếu còn bìa gốc, hướng tốt là bồi lót, ép phẳng nhẹ, làm hộp bảo quản thay vì thay mới hoàn toàn.

Bảng so sánh các mức phục chế sách xưa

Chi phí phục chế sách xưa phụ thuộc vào gì?

Không có giá cố định cho mọi cuốn. Chi phí phục chế sách xưa thường phụ thuộc vào số trang, loại giấy, mức mốc, tình trạng gáy, yêu cầu giữ bìa gốc và độ hiếm. Một tập thơ mỏng bị bung chỉ có thể xử lý nhanh hơn nhiều so với bộ sách nhiều tập, giấy giòn, thiếu trang, bìa rời.

Với sách có giá trị sưu tầm cao, chi phí phục chế không nên so bằng “giá sách cũ ngoài chợ”. Cần so với giá trị tư liệu, độ hiếm, khả năng thay thế. Một bản in Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, sách Tự Lực Văn Đoàn do Đời Nay ấn hành, hay tạp chí văn học miền Nam thập niên 1960 không thể xử lý như sách giáo khoa phổ thông.

Những lỗi cần tránh khi tự phục chế tại nhà

Nhiều người tự phục chế vì quý sách, nhưng thiếu vật liệu phù hợp dễ làm hư nặng hơn. Nếu chỉ cần bảo quản cơ bản, bạn có thể lau bụi khô, đặt gói hút ẩm, tách sách mốc. Nhưng các lỗi sau nên tránh tuyệt đối:

• Dán băng keo trong lên trang rách: sau vài năm keo vàng, chảy, ăn giấy.
• Ép plastic bìa sách hiếm: giữ ẩm bên trong, làm bìa khó phục hồi.
• Phơi nắng gắt: giấy cong, giòn, mực phai.
• Xịt nước hoa, long não trực tiếp: tạo mùi hóa chất, ảnh hưởng giấy.
• Dùng keo sữa công nghiệp quá nhiều: gáy cứng, nứt khi mở.
• Cắt xén mép để “đều đẹp”: mất lề gốc, giảm giá trị sưu tầm.

Cách bảo quản sau phục chế

Phục chế sách xưa chỉ là một nửa công việc. Bảo quản sau phục chế mới quyết định sách bền hay không. Sách nên đặt nơi thoáng, tránh tường ẩm, tránh nắng trực tiếp, độ ẩm lý tưởng khoảng 45-60%. Tủ sách cần có khe thoáng; không nên nhồi quá chặt khiến gáy bị ép.

Với sách quý, nên dùng hộp acid-free hoặc bao giấy không axit. Sách khổ lớn đặt nằm ngang; sách thường đặt đứng vừa khít, có chặn sách. Mỗi 2-3 tháng nên kiểm tra mùi ẩm, vết mốc mới, dấu mọt. Khi phát hiện sách mốc, cách ly ngay thay vì lau sơ rồi trả lại tủ.

Ngọc Hiển Book hỗ trợ thẩm định và phục chế sách xưa

Ngọc Hiển Book làm việc với sách cũ, sách hiếm, sách trước 1975 và sách ngoại văn nhiều năm, nên hiểu rằng mỗi cuốn sách cần một phương án riêng. Có cuốn nên phục chế kỹ. Có cuốn chỉ nên vệ sinh, làm hộp bảo quản. Có cuốn nên giữ nguyên tình trạng vì mọi can thiệp đều làm mất “chứng tích” của thời gian.

Nếu bạn có sách gia đình để lại, bộ sách xưa bị mốc, sách quý bong gáy, hoặc muốn biết có nên phục hồi hay không, hãy chụp rõ bìa, gáy, trang đầu, trang bản quyền, phần hư hại. Đội ngũ Ngọc Hiển Book sẽ xem sơ bộ và tư vấn hướng xử lý phù hợp, trung thực.

Tham khảo thêm sách cũ, sách hiếm và tư vấn phục chế sách xưa tại https://www.ngochienbooks.com hoặc liên hệ Hotline/Zalo 036.789.7220. Địa chỉ: 160/6 Lê Đình Thám, Q. Tân Phú, TP.HCM.